مسجد جامع سمنان

از شروع عصر کشاورزی و یکجانشینیِ بشر (حدود ۱۵ تا ۱۲ هزار سال پیش تا کنون) ما شاهد آثاری به جا مانده از مکان‌هایی هستیم که آن مکان‌ها به قصد گردهم‌آمدن مردمان ساکن یک منطقه ساخته شده‌اند؛ مکان‌هایی که از نشانه‌های آن می‌توان دریافت که عموماً فضایی برای تصمیم‌سازی‌های جمعی و یا اجرای مراسم‌های آیینی و دینی بوده‌اند. خصوصاً با فراگیری ادیان ابراهیمی، مکان‌هایی مانند کنیسه‌ها، کلیساها و مساجد، چنین نقشی را در ساختارهای اجتماعی بازی می‌کرده‌اند.

این بناها بر مبنای الگویی تکرارشونده بنا می‌شدند که می‌توان آن را کهن‌الگو نامید؛ چرا که این الگو از چندین هزار سال پیش تاکنون همچنان پابرجا است و بر باور خیل عظیمی از مردمان جهان همچنان حاکم است.

کهن‌الگوی زمان مقدس و مکان مقدس

زمان از گذشته‌های دور به قدسی و عرفی تقسیم می‌شد؛ یعنی زمان‌هایی که خاص هستند در برابر زمان‌های عادی.

این الگو را می‌توان در اکثر ادیان، خصوصاً ادیان ابراهیمی دید: جمعه برای مسلمانان، شنبه برای یهودیان و یکشنبه برای مسیحیان، و همچنین لحظات خاصی همچون زمان نمازهای روزانه یا روزهای خاص همچون روز عید قربان، عید فطر برای مسلمانان و… از سوی دیگر، این زمان احتیاج به ظرف مکانی هم داشت و به فراخور آن، مکان‌های خاصی همچون مسجد، کنیسه و کلیسا ساخته می‌شدند.

از این‌رو، گردانندگان این مکان‌ها با تعریف زمان‌های خاص، در تقویم دینی خود، امکان هماهنگی را برای جمع شدن مردمان به دور هم فراهم می‌کردند و از آنجایی که در تاریخ حکمرانی، مذاهب یکی از  ارکان اساسی در ایجاد مشروعیت برای نظام‌های سیاسی بودند، (نسبت دادن پادشاهان و پیامبران به خدای آسمان‌ها) این مکان‌ها همیشه پابرجا و رو به توسعه بوده‌اند؛ چرا که نقش حیاتی را برای حاکمان سیاسی در هر دوره بازی می‌کردند.

تاریخ و اهمیت مساجد جامع

در ایران باستان، آتشکده‌ها محل اجتماع و ارتباط مردم با حاکمان بودند. اما پس از حمله نظامی مسلمانان و سپس فراگیری اسلام در ایران، مساجد جایگزین آن‌ها شدند. حتی گاهی به صورت فیزیکی جایگزین آتشکده‌ها شدند؛ یعنی مساجد را روی آتشکده‌های باقی مانده از عصر ساسانی برپا کردند. مانند مسجد تاریخانه کومش در دامغان و مسجد جامع در سمنان. البته فقط در ایالت کومش چنین اتفاقی نیفتاده و می‌توان به نمونه‌های دیگری در ایران همچون مسجد جمعه اصفهان یا مسجد جامع بروجرد که بر روی آتشکده‌های پیشینی برپا شده‌اند، هم اشاره کرد و یا نمونه معروف غیر ایرانی آن مسجد ایاصوفیه در استانبول که پیش از اسلام کلیسا بوده است.

تبدیل معابد غیرمسلمانان به مساجد جامع مسلمانان با تغییراتی نه چندان اساسی، یکی از روش‌های ساخت مساجد جامع اولیه در شهرهای فتح‌شده بوده است. مهاجمان مسلمان، زمانی که شهرها را فتح می‌کردند، هم فرصت و امکانات ساخت مساجد جامع را که با معابد زرتشتیان و مسیحیان برابری کند، نداشتند و هم نمی‌خواستند تازه‌مسلمانان نسبت به ادیان رقیب بدون معابدی برای عبادت بمانند؛ بنابراین راه‌حل را در آن دیدند که با تغییراتی گاه جزئی، بتکده‌ها، آتشکده‌ها و کنیسه‌ها را به مساجد جامع تبدیل کنند تا در فرصتی دیگر دست به ساخت مساجدی دیگر بزنند.

البته این رویه، معکوس هم بود. به عنوان مثال، رومیان مسیحی در زمانی که خلافت اسلامی در ضعف بود، در حمله به ارمنستان پس از گرفتن شهر خلاط، منبر را از مسجد جامع شهر بیرون بردند و به جای آن صلیب آویختند.

امروزه کلمه‌ی جامع با بزرگ هم‌معنا شده است؛ اما مسجد جامع به معنای مسجد بزرگ شهر نیست، بلکه کلمه جامع، اسم فاعل از جمع، به معنای پیوند‌‌دهنده‌ی اجزا به یکدیگر و گردآورنده است. از این‌رو، مسجد جامع هر شهر که عموماً در مرکز شهر ساخته می‌شده، محل برپایی نمازهای جمعه یا نمازهای اعیادی همچون عید فطر بوده‌است و بزرگی و وسعت آن ربطی به عنوان «جامع» ندارد. در ایران، این مکان‌های عبادی-سیاسی به مسجد جامع، مسجد جمعه و مسجد آدینه هم معروف است.